علومى كه مربوط به جسم انسان باشد ( علم طبيعى ) و چه علومى كه مربوط به روح انسان باشد ، و چه معارف اسلامى اما قدر متيقن آيات ، معارف اسلامى است . در آن روايت مشهور كه پيغمبر اكرم ( ص ) فرموده است : « إنما العلم ثلاثة : آية محكمة ، فريضة عادلة ، سنة قائمة » « 1 » اين حصرو تأكيد ، حصر و تأكيد اضافى است ؛ يعنى همه علوم را علم مىدانند ، اما سه علم است كه اين سه علم را برتر از همه علوم مىدانند . كلام براى برترى و براى تأكيد مطلب با « انَّما » شروع شده و براساس اين روايت ، علم سه چيز است : علم به اصول دين ، علم به احكام يعنى فقه ، و علم به اخلاق يا علم به كيفيت تهذيب نفس . اين‌قدر متيقن است ، ولى به هر حال ، علم و تعليم و تعلم ، عقل را تقويت كردن ، ملاشدن ، متخصص‌شدن در امرى از امور ، چه مادى و چه معنوى ، نزد شارع مطلوب است . دو صبغه لازم براى علم چيزى كه همه مخصوصاً ما طلبه‌ها بايد به آن توجه داشته باشيم اين است كه اين علم بايد دو رنگ داشته باشد . اگر اين دو رنگ به علم و تعليم و تعلم بخورد ، آن علم در اسلام ارزش دارد ، اما اگر اين دو رنگ يا يكى از اين دو رنگ را نداشته باشد از نظر قرآن علم ولو خيلى بالا باشد ، به اندازه بال مگسى ارزش ندارد : صبغهء اول تهذيب‌نفس است . بايد دوش‌به‌دوش تعليم و تعلم تهذيب‌نفس باشد . عالمى كه درخت رذالت را از دل كنده و درخت فضيلت را به جاى آن غرس كرده باشد ، علم اين عالم در اسلام فضيلت دارد . اما اگر علمى باشد كه با آن علم تهذيب‌نفس نباشد ، و اگر علمى باشد كه

--> ( 1 ) - اصول كافى ، همراه با ترجمه مصطفوى ، ج 1 ، ص 37 - متن كامل ترجمه چنين است : عده‌اى پيرامون كسى را گرفته بودند . فرمودند : اين كيست ؟ گفتند : علامه است . فرمود : چيست ؟ گفتند : عالم به انساب عرب . فرمود : اين علمى است كه نه نفع دارد نه ضرر . سپس فرمود : علم سه چيز است : . . .